Overstroomd land

‘Het geheugen is als een continent’, zegt Nele Eeckhout ‘een gigantisch eiland, vol hoge bergen, donkere dalen, bruggen, weggetjes en steden. Het geheel is omringd door water. Als iemand dementeert, betekent dit dat het continent begint te zinken. Het land overstroomt en grote delen worden ontoegankelijk. Het land zakt naar de diepte; alleen hoger gelegen delen steken nog boven het water uit, als losse kleine eilandjes. Bij Elisa, de 84-jarige hoofdpersoon van de podcast ‘Bob’, is er een eiland waarop een klooster staat, een eiland met een vliegtuig erop en een eiland met een zwaaiende buurjongen: Bob.

Zwaaiende piloot
‘Wat er nu gebeurt,’ legt Nele uit, ‘is dat de hersenen deze eilanden die in realiteit niet met elkaar te maken hebben, met elkaar proberen te verbinden.’ Zo wordt de zwaaiende buurjongen Bob een piloot die af en toe komt overvliegen en naar beneden zwaait. De oude Elisa weet het zeker.
‘De bruggetjes die het brein gemaakt heeft,’ zegt Nele ‘stellen Elisa in staat om deze eilandjes te bezoeken en erover te vertellen. Zo maakt het brein een nieuw verhaal.’

De dochters van Elisa hebben echter nog nooit van deze Bob gehoord. Elisa begon pas over Bob te vertellen toen ze begon te dementeren. Blijkbaar kwam het eiland Bob bovendrijven terwijl andere herinneringen onder water verdwenen.

Zonder verhaal verdwijn je
Elders in de podcast komt een neuropsychiater aan het woord. Hij legt uit dat al die eilandjes hoogstwaarschijnlijk herinneringen aan emotionele gebeurtenissen bevatten. Dat is hetgeen het diepste in het geheugen wordt opgeslagen.

Ik heb dit aspect van dementie nog nooit zo duidelijk horen uitleggen. Tegelijkertijd vertelt het veel over het functioneren van het geheugen.
Het eerste dat opvalt, is dat het brein blijkbaar naar verbindingen zoekt. ‘Mensen hebben een verhaal nodig’, zegt Nele ‘zonder verhaal val je stil. Zonder verhaal verdwijn je.’
De drang van het geheugen om verbinding te zoeken, kun je ook bij jezelf opmerken. Het is onze mogelijkheid om te associëren. Het zal aan de basis staan van goede ideeën en invallen.  

Voortdurend veranderend brein
Ten tweede schept het brein verhalen. Bij dementie kan het verwarrend zijn, vooral voor de omstanders, en het kan irritatie oproepen. ‘Dat is toch heel anders gelopen’, maar voor de dementerende is zijn werkelijkheid net zo reëel. Het kunnen maken van verhalen ligt ook aan de basis van de kunst, van boeken, toneel, films en muziek.

Ten derde weet het brein zich aan te passen. Het is niet een statische grijze massa maar het verandert voortdurend. Verbindingen sterven af en nieuwe verbindingen ontstaan. Het is de basis van ontwikkeling en transformatie.

De podcast is een ontroerend verhaal. Het vertelt over dementie en ook over een verborgen, pijnlijk verleden in de geschiedenis van slechts 75 jaar terug. Stukje bij beetje, als in een krimi, wordt dit verborgen verleden ontsluierd. Ik zal geen spoilers geven.

Twee sleutels
De flexibiliteit van het brein gebruiken we ook in de workshop ‘De Innerlijke Metamorfose’. Oude patronen en overtuigingen blijken we wel degelijk te kunnen beïnvloeden en transformeren. We gebruiken daarvoor twee sleutels. De eerste sleutel opent de deur naar het ontkrachten van patronen waar je last van hebt, zoals een sterke innerlijke criticus, doemdenken of perfectionisme. Met de tweede sleutel ben je in staat om nieuwe eigenschappen te laten groeien, zoals een gezond basisvertrouwen, flexibiliteit of verbinding.